Struktura chemiczna PCB. Pozycje, w których mogą znajdować się atomy chloru oznaczone są liczbami; "n" – liczba atomów chloru w danym pierścieniu

Polichlorowane bifenyle (PCB) – ogólna nazwa organicznych związków chemicznych, pochodnych bifenylu, w którym część atomów wodoru zastąpiono atomami chloru. Możliwych jest 209 różnych kongenerów o różnym stopniu podstawienia, z czego ok. 130 spotyka się w mieszankach używanych komercyjnie (zazwyczaj zawierają one >50 kongenerów)^[1].

2 Synteza w skali przemysłowej

Związki te były produkowane w dużej skali przez Monsanto w Anniston w Alabamie, General Electric oraz kilku innych koncernów chemicznych na świecie od lat trzydziestych XX wieku. W roku 1972 instalacje produkcyjne tych substancji istniały w Austrii, Francji, Hiszpanii, Japonii, Republice Federalnej Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włoszech, USA oraz Związku Radzieckim^[2]. Oleje kondensatorowe na bazie PCB były sprzedawane w USA pod różnymi nazwami handlowymi m.in: Aroclor (Monsanto), Pyranol (General Electric). Ocenia się, ze globalnie wyprodukowano około 1,5 miliona ton.

2 Zastosowanie

Polichlorowane bifenyle stosowane są głównie w przemyśle elektrotechnicznym jako płyny dielektryczne w transformatorach i materiały izolacyjne w kondensatorach dużej mocy. Inne zastosowania:

• jako plastyfikatory i impregnaty
• jako płyny hydrauliczne
• smary odporne na wysoką temperaturę
• do wyrobu opakowań
• jako składniki farb drukarskich
• jako dodatki w preparatach owadobójczych
• jako dodatki do klejów i tworzyw sztucznych
• jako materiały izolacyjne do przewodów elektrycznych, w silnikach, transformatorach

2 Powstawanie jako produkty uboczne

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2010-03. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Adnotacja: Szablon dodany 13.06.2009.

PCB mogą powstawać w przemysłowych procesach chlorowania, nie są natomiast generowane podczas chlorowania wody i miazgi celulozowej, ani w trakcie spalania związków zawierających chlor (powstawać wówczas mogą dibenzodioksyny i furany PCDD i PCDF).

2 Inne źródła

• nielegalne wysypiska
• pożary urządzeń zawierających PCB,
• wylewanie przepracowanych olejów bezpośrednio do gleby
• wycieki z kondensatorów i transformatorów, itp.

2 Właściwości fizyczne i chemiczne

• Są związkami lipofilowymi (lipofilowość rośnie wraz z ilością atomów chloru). Dobrze rozpuszczają się w tłuszczach i niepolarnych rozpuszczalnikach organicznych, źle w wodzie. Do wody przechodzą przede wszystkim kongenery (pochodne różniące się liczbą i/lub miejscem podstawienia atomów chloru) o niskim stopniu schlorowania.
• Są praktycznie substancjami niepalnymi
• Posiadają bardzo niską prężność par (są praktycznie nielotne)
• Są odporne na rozkład pod wpływem czynników fizycznych i chemicznych

Powyższe właściwości sprawiają, że PCB są trwałe i łatwo rozprzestrzeniają się w środowisku. Nagromadzają się w kolejnych etapach łańcucha pokarmowego.

2 Szkodliwość

Oznaczanie transformatorów zawierających PCB

W latach 60. XX wieku odkryto ich silne własności rakotwórcze. Stwierdzono także, że w środowisku naturalnym ulegają one bardzo powolnemu rozkładowi z wydzieleniem pochodnych o własnościach zbliżonych do dioksyn i powodują bardzo trudne do usunięcia skażenie gleby i wody. Mogą wywoływać nowotwory, choroby układów immunologicznego i nerwowego, uszkodzenia wątroby, bezpłodność, a także uszkodzenie płodu u kobiet w ciąży.

Toksyczność PCB zależy od stopnia podstawienia i budowy cząsteczki. Najbardziej toksyczne są cząsteczki o płaskiej budowie (25 kongenerów), w tym szczególnie kongenery: 126, 77 i 169 – toksyczność porównywalna do dioksyn.

2 Narażenie człowieka

Najwięcej PCB organizm ludzki pobiera wraz z żywnością (ok 97%), zdecydowanie mniej z powietrzem i wodą. Najbardziej skażone są surowce i produkty pochodzenia morskiego oraz ryby słodkowodne. W żywności pochodzenia zwierzęcego najwięcej PCB znajduje się w produktach bogatych w tłuszcz (tłuste ryby, wątroby, tkanka tłuszczowa). W związku z nagromadzaniem się PCB w kolejnych etapach łańcucha pokarmowego, ryby drapieżne oraz ryby starsze zawierają więcej PCB niż ryby niedrapieżne i młode. Pochodzenie ryb ma również znaczenie – ryby ze zbiorników zamkniętych bądź z ograniczoną wymianą wody zawierają więcej PCB (np. z Morza Bałtyckiego).

2 PCB a prawo

Stosowanie tych związków w USA zostało zabronione od 1977. W Polsce i Unii Europejskiej ich stosowanie jest legalne, aczkolwiek obwarowane ścisłymi ograniczeniami.

Przypisy

2 Linki zewnętrzne

Program PCB STOP